كتاب معلم (راهنماي تدريس) تفكر و پژوهش
جمهوري اسلامی ايران
وزارت آموزش و پرورش
تعليم و تربيت عبادت است
پايه ششم ابتدايي
بسم اللهالرحمن الرحيم
كتاب معلم
(راهنماي تدريس)
تفكر و پژوهش
پايه ششم ابتدايي
1391
وزارت آموزش و پرورش
سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي
برنامهريزي محتوا و نظارت بر تاليف: دفتر برنامهريزي و تاليف كتابهاي درسي
نام كتاب: تفكر و پژوهش پايه ششم ابتدايي
مؤلفان:ميترا دانشور، احمد غلامحسيني، محبوبه اسپيدكار، علياكبر روشندل، مهدخت صفاري نظري.
شوراي برنامه ريزي: محبوبه اسپيدكار، محمود اماني طهراني، دكترمحمد مهدي اعتصامي، دكترمحمد حسني، طيبه حمزهبيگي، ميترا دانشور، دكترفاطمه رمضاني، علي اكبر روشندل، علي زرافشان، دكترنرگس سجاديه، مرتضي شكوهي، محدخت صفاري نظري، احمد غلامحسيني، دكترمجيد قدمي، بهمن مشفق آراني
آمادهسازي و نظارت بر چاپ و توزيع: اداره كل چاپ و توزيع كتابهاي درسي
تهران: خيابان ايرانشهر شمالي – ساختمان شمارهي 4 آموزش و پرورش (شهيد موسوي)
تلفن: 9- 88831161، دورنگار88309266، كد پستي:1584747359،
وب سايت: www. chap. sch. ir
رسام:
صفحهارا:
ناشر: شركت چاپ و نشركتابهاي درسي ايران: تهران – كيلومتر 17 جادهي مخصوص كرج – خيابان 61(دارو پخش)
تلفن: 5-44985161، صندوق پستي: 684/13445
چاپخانه: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران "سهامي خاص"
سال انتشار ونوبت چاپ: چاپ اول 1391
حق چاپ محفوظ
فهرست مطالب
عنوان صفحه
نامهاي به همكار 7
فصل اول: كليات 8
پيشگفتار 9
ضرورت و اهميت پرورش تفكر و تعقل 10
جايگاه تفكر و تعقل در برنامه درسي ملي جمهوري اسلامي ايران 11
فصل دوم: آشنايي با برنامه درسي تفكر و پژوهش 14
شناخت، تفكر، تعقل، و حکمت 15
رويكردهاي برنامهي درسي 17
اهداف برنامهي درسي 18
انتظارات عملكردي 19
جدول رابطهي اهداف و انتظارات عملكردي 21
اصول حاكم بر برنامهي درسي 22
اصول حاكم بر انتخاب و سازماندهي محتوا 22
اصول حاكم بر روشهاي ياددهي يادگيري 22
اصول حاكم بر روشهاي ارزشيابي 23
مضامين برنامهي درسي تفكر و پژوهش پايهي ششم 23
نقشها (معلم، يادگيرنده، خانواده، مدير) 24
منابع (محيط، مواد و رسانههاي آموزشي) 25
شيوهي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي 26
برنامهي آموزشي 33
ارتباط برنامهي درسي تفكر و پژوهش و ساير دروس پايه 33
فصل سوم: صلاحيتهاي معلمان براي اجراي برنامهي درسي تفكر و پژوهش 35
شناخت مخاطب 36
انسان و تفكر 36
رشد شناختي و تفكر 36
تفكر و زبان 37
كاربرد روشهاي ياددهي يادگيري 38
آموزش يادگيرنده محور 38
آموزش به كمك بحث گروهي 39
آموزش براي يادگيري اكتشافي 40
آموزش به كمك يادگيري مشاركتي 41
مديريت فرايند ياددهي يادگيري 41
صبر و تحمل معلم 42
پرسشگري معلم 43
هدايت مباحثات 45
داستانخواني و قصهگويي 47
انتخاب مواد و رسانههاي آموزشي 48
معيارهاي انتخاب داستان 48
معيارهاي انتخاب فيلم 49
طراحي فعاليتهاي بخش غيرتجويزي 50
اصول طراحي فعاليت 50
چهارچوب طراحي فعاليت 51
مراحل ارائهي فعاليتها در يك جلسه 53
فصل چهارم: روش آموزش جلسه به جلسه 54
مقدمه 55
جدول توصيفي فعاليتهاي يادگيري برنامه درسي تفكر و پژوهش در يك نگاه 56
روش آموزش جلسه به جلسه فعاليتهاي تجويزي 59
روش آموزش جلسه به جلسه فعاليتهاي نيمهتجويزي 127
منابع و مراجع 170
نامهاي به همكار
پیشگفتار
کتاب راهنمای معلم برنامه درسي تفكر و پژوهش برای کمک به آموزگاران در آماده سازی و انجام مسئولیت خود در فرایند یاددهی یادگیری جهت پرورش تفکر دانشآموزان طراحی شده است. کتاب دارای چهار فصل میباشد. فصل اول تحت عنوان «كليات» به شما کمک میکند تا با ضرورت و اهمیت موضوع پرورش تفکر، و جایگاه آن در برنامهدرسی ملی آشنا شويد. در فصل دوم برنامهي درسي تفكر و پژوهش پايهي ششم ابتدايي معرفي ميشود؛ این فصل شامل تعاریف، رویکردها، اهداف، انتظارات عملکردی، انتخاب و سازماندهی محتوا، نقشها، منابع، شیوههای آموزش و ارزشیابی برنامه درسی و ارتباط ساعت تفكر و پژوهش با ساير دروس پايه است. فصل سوم به صلاحيتهاي مورد نياز معلمان براي اجراي اين برنامه پرداخته است. فصل چهارم به شرح جلسه به جلسه فعالیتها اختصاص دارد. در آخرين بخش منابع، ماخذ و مراجع معرفی شده است.
کتاب راهنمای معلم، همراه با کتاب کار دانشآموز (برگه کار در کلاس، فعاليتهاي تكميلي خارج از کلاس، برگه خودارزیابی) و رسانههای همراه (متون خواندنی، رسانههای دیداری- شنیداری، کارتهای آموزشی از قبل ساخته شده و ساختنی) به عنوان منابع آموزشی درس تفکر و پژوهش طراحی شده است. کتاب راهنما به مدارس برای ایجاد یک نظام مطمئن و فضای مناسب یاددهی- یادگیری و به معلمان برای درک نقش خود و دانشآموزان در یادگیری کمک میکند. این راهنما همچنانكه برای آموزگاراني که برای بار اول این موضوع را تدریس میکنند نکات مهمی دارد، برای آموزگاران با تجربهای که به دنبال تحول در آموزش خود میباشند نیز نکاتی دارد.
تولید بستهی آموزشی برنامه درسی تفکر و پژوهش مبتنی بر اقداماتی جهت آگاهی از تجارب موجود در زمینهی آموزش تفکر و پژوهش و بهرهگیری از آن در تولید محتوای برنامه درسی مربوطه در پایهی ششم به شرح زیر بوده است:
· بررسي اسناد و منابع داخلی، بویژه برنامهی درسی ملی
· مشاهده اجرای طرحهایی که تحت عناوین مرتبط با آموزش تفکر و پژوهش، در مراکز آموزشی و پرورشی به اجرا در میآید.
· مصاحبه با صاحبنظران در مورد ديدگاههاي موجود درباره محتواي برنامهی درسی تفكر و پژوهش پايه ششم
· نظرسنجي از دانشآموزان
· مطالعهی اسناد و منابع خارجی مرتبط با آموزش تفکر
برنامهی درسی تفکر و پژوهش پایه ششم ابتدایی ضمن بهرهگیری از تجارب داخلی و خارجی در حوزهی روشها و ابزار پرورش تفکر؛ با رویکرد، اهداف، روشهای یاددهی یادگیری و ارزشیابی، و منابع متناسب با فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و مبتنی بر برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران طراحی شده است.
1-1)ضرورت و اهمیت پرورش تفکر وتعقل
زندگي امروز خود را با زندگي بيست سال پيش مقايسه كنيد چه تغييراتي در محيط، جامعه، و بالطبع در زندگي شما ايجاد شده است؟ سرعت تغيير در سال اول با سال بيستم چه تفاوتي داشته است؟ در بيست سال آينده زندگي چه تغييراتي خواهد داشت و چگونه خواهد بود؟ آيا ميزان تغيير محتواي كتب درسي در بيست سال گذشته به اندازه سرعت تغيير محيط بوده است؟ آيا سيستم آموزش و پرورش فعلي ما، دانشآموزان را براي چالشهاي قرني كه در آن زندگي ميكنند به خوبي آماده ميكند؟ پاسخ شما به اين سؤالات چيست؟
استفاده و گسترش صلاحیتهاي تفكر براي رشد دانشآموزاني كه به طور فزاينده در حال روبه رو شدن با جهان فنآوري و طبعا جهانی گسترده هستند، حياتي است. امروزه كشورهاي سراسر جهان در حال تشخيص اين نكته هستند كه گسترهاي وسيع از قابليتها –مهارتهای تفكر به علاوهي مهارتهاي پايه- جهت آماده كردن بچهها براي آيندهاي غيرقابل پيشبيني مورد نيازند. زيرا اشخاص نميتوانند دانش كافي را براي استفاده آينده در حافظهشان ذخيره كنند. اطلاعات به اندازهاي در حال گسترشاند كه اشخاص، براي اين كه قادر به ادارهي مسايل مختلف، در زمينه و زمانهاي مختلف زندگيشان باشند، نيازمند مهارتهاي قابل انتقالاند. پيچيدگي شغلهاي امروزي نياز به افرادي دارد كه بتوانند در توليد دانش و فرآيندهاي جديد مطلب را درك، قضاوت و مشاركت كنند. بسياري از دانشآموزان ما ممكن است در آينده حتي مشاغلي داشته باشند كه امروزه آن مشاغل وجود ندارند. بنابراين، مهم است كه دانشآموزان در مورد صلاحیتهاي يادگيري پردازش، تفسير، و ارزيابي اطلاعات جديد آموزش داده شوند. جوامع امروزي نياز به شهرونداني دارد كه اطلاعات منابع مختلف را جذب، درست بودن آن را تعيين و براي قضاوت از آن استفاده كنند.
براي تحول برنامههاي آموزش و پرورش این چالش وجود دارد كه نه تنها يك فرد نخبه بلکه همهي افراد را قادر سازند كه متفكراني مؤثر باشند؛ زيرا اين قابليتها مورد نياز هر فردي است. يادگيرندگان بايد آگاهيشان را از خود به عنوان متفكران و يادگيرندگان گسترش دهند، راهبردهايي را براي تفكر مؤثر تمرين كنند و منش تفکر را كه در طول زندگي به آن نياز دارند، گسترش دهند. ترسیمی نیز که از اهداف علمی، فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی، و اخلاقی در چشمانداز بیست سالهی کشور شده است و فرایندی که در نقشهی جامع علمی کشور، و سند تحول راهبردی ترسیم شده، نیازمند تربیت نسلی فکور و اندیشمند است، نسلی که تصمیمگیری برمبنای تفکر و خردورزی در بیشتر اقداماتش دیده شود و زندگی فردی و اجتماعی خود را بر این اساس سامان دهد. "تحول در آموزش وپرورش " به اين معناست كه مؤلفههای آموزش و پرورش براساس فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و با توجه به هویت و فرهنگ ایرانی بازآفرینی شود تا بتواند فرزندان این مرز و بوم را به نوعی تربیت کند که به مراتبی از حیات طیبه دست یابند.
2-1)جایگاه تفکر و تعقل در برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران
سند تحول راهبردي آموزش و پرورش تغيير در شش زيرنظام آموزش و پرورش را برای ایجاد تحول در آموزش و پرورش ضروری دانسته است. اين شش زير نظام عبارتند از: برنامه درسي؛ رهبري و مديريت تربيتي؛ تربيت معلم و منابع انساني؛ فضا، تجهيزات، و فناوري؛ تحقيق و ارزشيابي؛ تامين و تخصيص منابع مالي. اكنون برنامه درسي ملي براساس فلسفه تعليم و تربيت اسلامي به عنوان اولين و مهمترين سند از مجموعه اسناد تحولي زيرنظامهاي آموزش و پرورش با رويكرد فطرتگرايي توحيدي به منظور تربيت انسانهايي متفكر و اندیشمند، با ايمان و باور، اهل علم، عمل، و اخلاق، در چهار عرصهي ارتباط با خود، خدا، خلق، و خلقت با محوريت ارتباط با خدا طراحي شده است.
الگوي هدف گذاري به کار رفته در این برنامه، چارچوب مفهومي منسجم و يكپارچهاي است که در تدوين اهداف در سطوح مختلف، راهنماي عمل برنامه ريزان و مجريان قرار ميگيرد. در این الگو، عنصر تعقل و ايمان مبتني بر تفكر، جنبهي محوري دارند و سه عنصر علم، عمل و اخلاق به عنوان عناصر برخاسته از تعقل و ايمان و متكي بر آن دو، تعريف و تبيين ميشوند و هر يك از اين عناصر نيز داراي مراتب معيني است. تغییر در رویکرد و الگوی هدفگذاری به نوبهی خود موجب و مستلزم تغییر در مؤلفههای آموزش میباشد؛ از جمله آن میتوان به تغییر در نگاه به یادگیری، یاددهنده، یادگیرنده، روشهای یاددهی یادگیری و ارزشیابی و محیط یادگیری را نام برد.
ديروز
· يادگيري معادل انباشت حافظه تلقي ميشد.
· ياددهي و يادگيري فعاليتي فردي بود.
· موفقيت يادگيرنده مبتني بر موفقيت در آزمونها بود.
· فعاليتها توسط معلم طراحي، و در مقابل گروهي از يادگيرندگان ارائه ميشد.
· منابع و محیط یادگیری محدود و از قبل تعیین شده بود.
· ارزشيابي كاملاً بيروني و به صورت محلي، منطقهاي يا ملي اجرا ميشد.
امروز
· يادگيري يعني تغيير در تفكر و تعقل، ايمان و باور، علم، عمل، و اخلاق دانشآموزان.
· ياددهي و يادگيري تا حد زيادي تعاملي ومشاركتي است.
· موفقيت يادگيرنده مبتني بر ارتقا موقعيت در چهار عرصهي ارتباط با خود، خدا، خلق، و خلقت است.
· فعاليتها و برنامهها به صورت مشاركتي در قالب فرايند ياددهي ـ يادگيري توسط معلم و دانشآموز طراحي و ارائه ميشوند.
· تمام کائنات منابع و محیط یادگیری محسوب میشود.
· ارزشيابي علاوه بر جنبه بيروني داراي جنبهي دروني بوده و خود ارزيابي مداوم در جهت يادگيري مطلوب و ارتقا موقعيت نقش اساسي دارد.
در برنامه درسی ملی حوزههای یادگیریای پیشبینی شده است که بستر اصلي براي تسهيل فرايند تعليم و تربيت، جهت دستيابي به اهداف برنامه درسي ملي ميباشند. یکی از این حوزهها حوزه تفکر و حکمت است. در بیانیه این حوزه ضرورت و کارکرد آن چنین تشریح شده است.
"حيات انسان، يك حيات فكري است. تفكر، استعدادي الهي است كه در اثر تربيت به فعليت ميرسد و انسان ميتواند در پرتو تقواي الهي، با متعادل كردن قواي دروني خويش، از آن در مسير فطرت توحيدي بهرهبرداري كند. لذا فرايند تربيت بايد بهگونهاي باشد که طي آن قوّه تفکر و تعقل پرورش يابد. تأكيد بر تفکر و تعقل از دو جهت اهميت پيدا ميكند: 1- تقويت اين توانايي، باورها، دانش و عملکرد انسان را تحت تأثير قرار داده و زمينه تعالي او را فراهم ميسازد؛ 2-به يكپارچهسازي برنامههاي درسي مجزا كمك ميکند.
از آنجا که امروزه متربيان با گسترش فزاينده نوآوريهاي مختلف از جمله فنّاوري اطلاعات روبهرو هستند و اين مسئله آنها را در معرض انتخابهاي مختلف قرار ميدهد؛ لذا بايد اين توانايي را پيدا کنند که بر اساس نظام معيار، دست به انتخاب آگاهانه، آزادانه و مسئولانه بزنند.
تفکر، قوّه ممتاز انسان است که آگاهي عقلاني و حکمت را پرورش داده و به متربيان کمک ميکند تا: 1-توانايي استدلال خود را بهبود بخشند؛ 2- خلاقيت خود را پرورش دهند؛ 3- به صورت فردي و ميان فردي رشد کنند؛ 4- درک و عمل اخلاقي خود را بهبود بخشند؛ 5- از تجارب خود معنا و مفهوم استخراج کنند و به درك عميق از پديدههاي جهان خلقت و نگرش توحيدي نايل آيند و از اين طريق امکان مشارکت مؤثر و سازنده افراد در پيشرفت و تعالي جامعه، آگاهي نسبت به حقوق و مسئوليتهای خود و ساير افراد و شرکت در فرايند مردمسالاري دينی فراهم میشود.
تفکر و تعقل در يك وجه از چهار نوع تفکر فلسفي، تفکر انتقادي، تفکر خلاق و تفکر همراه با مراقبه، و در وجه ديگر از دو نوع عقل نظري و عملي برخوردار است که در طول دوران تحصيل، قابل پيگيري است و ميتواند زمينه پژوهشهايي كه منجر به درك، تدبر، تأمل، تفقه، و بصيرت ميشوند را فراهم كند و در نهايت، سبب ميشود تا فرد رفتار حكيمانهاي از خود بروز دهد وتعاملي خردمندانه با محتواي ساير حوزههاي يادگيري در دورههاي تحصيلي داشته باشد. در قلمرو عام این حوزه ايجاد موقعيتهاي پرورش تفكر در برنامههاي درسي اهميت بسزايي دارد؛ مطالعه و كتابخواني، نقد رسانهها، يادگيري روشهاي تحقيق، بررسي رفتارهاي فردي و رخدادهاي اجتماعي، داستانگويي و داستانخواني، ميزگرد، گفتوگو، نوشتن تجربهها و خاطرات و رخدادها، بهرهگرفتن از روشهاي تقويتكننده مهارتهاي تفكر در تمام برنامههاي درسي و تربيتي از جمله خلق اين موقعيتهاست. علاوه بر اين قلمرو عام تفكر، قلمرو دومي نيز وجود دارد كه عبارت از «تفكر فلسفي» است كه مربوط به بنياديترين سؤالهاي انسان درباره هستي و حيات است. اين قلمرو به دوره تحصيلي و رشته خاصي اختصاص ندارد و كليه متربيان را در بر ميگيرد؛ لذا ضروري است درس يا دروس خاصي براي آن در نظر گرفته شود. قلمرو سوم، قلمرو نيمهتخصصي «فلسفه» و «منطق» است كه اختصاص به رشته تحصيلي خاصي دارد كه انديشهورزي فلسفي تخصصي، شناخت آرا و نظرات فيلسوفان و نقد و بررسي آنها را در برميگيرد. در دوره ابتدایی قلمرو اول و دوم يعني قلمرو عام و تفکر فلسفی قابل پیگیری است. به همین منظور درس تفکر و پژوهش در جدول ساعات درسی پایه ششم ابتدایی پیشبینی شده است.